Foto: leo van velzen

Hoe Roodkapje precies door de boze wolf werd opgegeten, vertelt het sprookje niet. Sprookjesvertellende ouders beperken zich tot het ervoor en het erna. En dat de boze wolf door de jager opengesneden wordt, van Roodkapje bevrijd en met stenen gevuld uiteindelijk in een waterput belandt om te overlijden hoort bij de af te raffelen afsluiting van het happy end. Genoeg gruwels voor de kleintjes.

Zolang de werkelijkheid het sprookje maar niet inhaalt.

Toneelschrijver Wajdi Mouawad zit met dat probleem. Hoe vertel je dat een vader een stok in zijn aarsgat gestoken krijgt, waarna op het door die handeling hopeloos stijf geworden lid van de man zijn doch… Hier houd ik zelf op. Doorschrijven zou zorgen voor een banvloek op het internet, verwijdering van Facebook en meer van dat soort dingen. Maar het zijn dingen die mensen in het toneelstuk Kust van Wajdi Mouawad vertellen omdat ze gebeurd zijn en omdat die gebeurtenissen voor hen ieder verder normaal bestaan in het heden belemmeren.

Maar hoe vertel je dat nou? Als je die teksten al uit je strot kunt krijgen? Interessante kwestie voor de spelers van het Ro Theater, die onder leiding van regisseur Alize Zandwijk inmiddels wel wat gewend zijn aan toneelgruwelen. In ‘Branden’, een stuk van Wajdi Mouawad dat na een wereldwijde zegetocht uiteindelijk ook hier werd gebracht door Zandwijks gezelschap, bereikten ze uiteindelijk een subliem niveau. De kunst, die uiteindelijk nodig is om het verhaal verteerbaar te maken, ging een prachtig huwelijk aan met de authenticiteit van de niet altijd even professionele acteurs die Zandwijk graag in haar voorstellingen laat optreden.

Achteraf is wat er in Branden werd verteld kinderspel in vergelijking met het verhaal van Kust. In dat stuk dat nu in het eigen Ro Theater is te zien, vertelt Wilfried, een verwesterd kind van Libanese ouders en mooi gespeeld door Nasrdin ‘fokking gouden kalf’ Dchar, hoe hij er niet in slaagt zijn dode vader te begraven. Niet in het westen, waar zijn vaders schoonfamilie hem van moord beschuldigt, niet in Libanon, waar de bergen waar zijn vader geboren werd vol liggen met de lijken van de burgeroorlog.

De vormgeving is als vanouds doeltreffend, maar dit keer slaagde de roadmovie die het stuk eigenlijk is, er niet in mij werkelijk te raken. Het bleef steken in nogal langdradig gezeul met een overigens buitengewoon aanstekelijk spelend lijk. Terugdenkend over het waarom van die slechte ervaring kan ik niet anders dan concluderen dat de vertellers dit keer niet opgewassen waren tegen hun verhaal. Ze vinden het zelf nu al zo erg wat ze vertellen, dat ze het eerder aanzetten, dan dat ze het afzwakken. Dat is moordend voor het effect, omdat het ons, aan de zijlijn, geen ruimte meer biedt hun gevoelens op onze eigen manier te beleven. We moeten mee met hun methode van verwerken, en die is vreemd. Zo schept de voorstelling onbedoeld afstand.

Een jankende accordeon blijft dan een jankende accordeon, ook al wordt die virtuoos bespeeld door Oleg Fateev. Wil het eerste deel nog effectief eindigen in een smartlap op het randje, deel twee loopt van larmoyant via shockering naar voorspelbaarheid.

Dat ik liever een verhaal te horen krijg van iemand die boven zijn leed wil blijven staan, van iemand die met luchtigheid zijn gehoor niet teveel wil belasten, kan natuurlijk iets heel persoonlijks zijn. Maar het is voor mij wel de enige manier waarop ik zo’n verhaal binnen laat komen. Dat lukte bijvoorbeeld met de verhalen en powerpoint-voorstellingen die een aantal in Beiroet wonende theatermakers de afgelopen jaren in de Nederlandse theaters hebben laten zien. Ze bleven verbaasd-neutraal onder hun verhaal. Uit respect, omdat geen enkel getoond gevoel, hoe authentiek misschien ook, er recht aan kan doen.

Die bescheidenheid miste ik de vrijdagavond dat ik de voorstelling ‘Kust’ bezocht.

Nog te zien in februari 2012

Ik dacht dat ik Tsjechov al zo’n beetje door had. Ooit, als twintigjarige student, begreep ik niet wat mensen in die stoffige Rus uit de late negentiende eeuw zagen. Oeverloos geouwehoer over niks, traag theater, en nodeloos gesjouw met theekannen en biljartkeus en vooral veel gezeur over hoe saai het leven wel niet is. Later ging ik beter weten, en vooral beter lezen en beter kijken en snapte ik waarom grote mensen met de man wegliepen. In het amateurcircuit regisseerde ik een paar keer zijn werk – een Oom Wanja, een Drie Zusters, een Kersentuin – en steeds meende ik Tsjechov oneindig veel dieper te doorgronden dan de vorige keer dat ik hem al door meende te hebben.

Willibrord Keesen heeft in een veel professioneler circuit dan ik hetzelfde meegemaakt. Ooit, in 1990, regisseerde hij Drie Zusters met drie echte zusters in een prachtige locatiesetting. Legendarische voorstelling en genoeg om bijna twintig jaar op te teren, want het was pas in 2008 dat de regisseur die ooit in een Utrechts theatercafé het vak leerde zich aan zijn tweede Tsjechov waagde, en die ‘een Meeuw‘ was opnieuw een treffer. Veel lichter van toon dan die toch best wel zware Drie Zusters uit 1990, maar wel opnieuw met een glansrol voor Monique Kuijpers als actrice-op-leeftijd.

En nu dus De Kersentuin. Met tien acteurs: een ongekend groot ensemble voor een zo klein gezelschap als Keesen&Co. Allemaal individuele prestaties van hoog niveau, en zelfs allemaal van hetzelfde hoge niveau. Dat regisseur Keesen erin slaagt om iedereen, van stagiaire tot oude rot, met eenzelfde helderheid op het toneel te laten staan is een veel grotere prestatie dan het op het eerste gezicht lijkt, Want de lat ligt dit keer hoog.

Werkelijk ieder woord in deze bijna twee uur durende voorstelling valt op zijn plek. Wat sommigen nog wel eens willen zien als naturalistische ruis of vulmateriaal, is bij Keesen&Co een zuivere noot, die precies daar klinkt waar anders een gapende leegte zou vallen. En niet dat iedereen nou zo nadrukkelijk staat te spelen, integendeel: de sfeer is speels, de toon licht en onnadrukkelijk. Maar zo glashelder als een felle opklaring na een herfstige stortbui. Dat gevoel van helderheid is bijna fysiek en als dat gebeurt weet je dat je met iets bijzonders te maken hebt.

Bizar, dat je met het stijgen van de jaren dus steeds dieper in Tsjechov door kunt dringen, en decennia van langer leven dan de schrijver zelf nodig hebt om werkelijk te snappen wat hij op zijn 43ste schreef.

Dank aan de belastingbetaler, die het mogelijk maakte om Willibrord Keesen en zijn acteurs in een commercieel volkomen kansloos kleine zalen-circuit tot zulke intensiteit te laten groeien. Dit soort theater is uniek voor plekken als Theater Kikker, en zal vanaf 2013 in Nederland niet meer gemaakt worden.

Met dank aan diezelfde belastingbetaler.

Nog maar even te zien

Enfin. Even gekeken waar het nu allemaal om ging: Een stukje van een paar regels in een rubriek die boeken van komend seizoen aankondigt. Ik citeer:

 „Eveneens van Nederlandse bodem is de tweede roman van Esther J. Ending. Ending debuteerde in 2004 met de prachtroman Na Valentijn. Maar waar ze toen door had moeten pakken, viel ze stil. In Stille mensen beschrijft Ending de lotgevallen van Nicky, die in een kraakpand terechtkomt. De gelukzalige roes waarin de groep verkeert, wordt wreed verstoord wanneer verschillende individuen zich steeds meer aan elkaar ergeren. Bomvolle, geëngageerde roman.”

Schokkend. Maar om een andere reden dan HP/De Tijd denkt. Immers: dat een stukje van deze omvang dus kennelijk voor een recensie wordt aangezien is meer dan schokkend. Als dat zo is kan iedere seizoensbrochure aan de schandpaal. Dit is niet meer dan  een aankondigingetje zonder enig belang met een ongevaarlijke, neutrale, driesterrenbeoordeling erboven.

Daniëlle Serdijn heeft zo te zien slechts één fout gemaakt: dat op-drie-na-laatste woord. Dat is het enige waardeoordeel in het hele ministukje. De rest is beschrijvend, en dat doen heel veel recensenten op basis van flaptekst of programmaboek. Dat het een geëngageerde roman is, valt op te maken uit het oeuvre tot nu toe en alweer de beschrijving die de uitgever ervan geeft.

Alleen dat ‘Bomvolle’ is dus een probleem. Want stel dat schrijfster Esther Ending halverwege het schrijven opeens op Zencursus is geweest en haar roman niet bomvol maar haiku-leeg had gemaakt. Dan was recensente  Serdijn bij verschijnen door de mand gevallen. In een ander geval niet.

Is dit nu een doodzonde? Dacht het niet. Althans geen grotere zonde dan het freelancersprobleem waarmee Volkskrant-recensent Arjan Peters werd opgezadeld toen bleek dat hij in seizoensbrochures van uitgeverijen boeken de hemel in schreef die hij in de krant verfoeide.

Had mevrouw Serdijn een paginagroot artikel gewijd aan het ongelezen boek, hadden we een schandaal gehad. Nu hebben we slechts een pyrrusoverwinning van de schandaalpers op een steeds banger wordende culturele elite.

Image via Wikipedia

Dat kopje zal uw aandacht hebben getrokken, maar het is dus wel waar. Ook al hebben louche types als Martin Bosma en Bart de Liefde samen met Mark Rutte en Halbe Zijlstra de afgelopen maanden hun uiterste best gedaan om de kunst verdacht te maken, de oorzaak van het imagoprobleem ligt veel verder terug in de geschiedenis. We kunnen het begin van het probleem ergens leggen in de jaren zeventig. Omdat de kunsten toen de plicht kregen te democratiseren en het volk te onderrichten in weerbaarheid werd de kunst gedwongen de wijken in te gaan. In buurthuizen werd het macrameeën ontdekt, en die buurthuizen werden culturele centra waar ook nog eens een volwaardige – zij het multifunctionele – theaterzaal bij werd gebouwd. Geschikt voor de lokale amateurverenigingen, kerkgenootschappen en sportclubs, ongeschikt maar verplicht voor de professionals die met hun kunst de buurten in moesten.

De economische voorspoed van de jaren negentig heeft er daarna voor gezorgd dat er in ieder gehucht van Nederland inmiddels een heuse schouwburg is neergezet. Mooi glas, beton en baksteen, hier en daar pluche. Net echt. En die theatergezelschappen maar reizen. Maandag in Dorp A bouwen, eten bij de lokale chinees en spelen voor een half gevulde zaal, afbreken, terug naar Amsterdam en morgen het hele feest herhalen in Gehucht B. Voor de spelers is het een crime, want ze maken lange dagen, staan altijd in de file en spreken nooit een toeschouwer.

Voor de bewoners van het ontvangende dorp is het een crime want in hun theater staan met de regelmaat van de klok voorstellingen waar ze niets mee hebben. Geen wonder dat ze liever cabaret, congressen, concerten en modeshows hebben en bij de eerstvolgende verkiezingen – nu het mag – op een partij stemmen die al dat dure grachtengordeltoneel terug naar Amsterdam bezuinigt.

Let hierbij dus op de woorden ‘hun theater’. Bewoners van een dorp of stadswijk beschouwen dat zaaltje wel degelijk als hun eigendom, en dat is het feitelijk ook. Ze hebben alleen bitter weinig te zeggen over wat erin te zien is. Het liefste nodigen ze iets uit waarop ze trots zijn, waar ze blij mee kunnen zijn, en wat hun feestvreugde verhoogt. Voor Etten Leur of Veenendaal zal dat eerder een theatertour van een grote popband of een lokale amateurvoorstelling zijn, dan Hedda Gabler van Toneelgroep Amsterdam, of een Houellebecq van NTGent. Niks mis mee, want als je het ze eerlijk vraagt, hebben Toneelgroep Amsterdam en NTGent daar ook helemaal niets te zoeken. Zo’n avond in Tiel of Cuijk is een gedwongen, kunstmatig samenzijn waar niemand gelukkig van wordt. Het is alleen en eis en opdracht van de subsidiegevers, die in dit hele spel de enigen zijn die de voeling met de markt zijn kwijtgeraakt.

‘Hoge’ kunst is een verplichting vanuit het door de oude politiek bedachte subsidiestelsel, en die hoge kunst moet overal in het land te zien zijn. Maar dat is dus een probleem, want die hoge kunst moet vervolgens als een bedelaar en vaak ongenode gast langs plaatsen trekken waar het grootste deel van de bewoners helemaal niets met het aangebodene van doen wil hebben. Kan een leuke popband op cabaretier nog fijn zijn om de feestvreugde op het lokale feest te verhogen, de hoge kunst voor de slecht gevulde zaal is een feestje voor een paar snobistische inwoners die willen doen of ze voor een kwart van de prijs in de randstad wonen, maar die makkelijk een uurtje kunnen en willen reizen naar hun vermaak.

Podiumgezelschappen die de plicht hebben tot het maken van hoge kunst moeten daarom niet meer reizen. Net als in Duitsland en andere delen van de beschaafde wereld moet de hoge kunst zich dáár vestigen waar die zich thuisvoelt. Op die plek bouwt de hoge kunst zich een huis dat past bij het werk dat men levert. Men schenkt er dure koffie of levert bier uit blik, al naar gelang het unieke karakter. Men speelt er Shakespeare of danst iets dat men zelf in elkaar heeft geschroefd, zet er pluchen stoelen neer of houten banken.

Het gaat er dus om dat het publiek voortaan op bezoek gaat komen bij die hoge kunst, en niet andersom. Andersom werkt averechts en is bovendien in strijd met de enige plicht die hoge kunst heeft, en dat is de plicht om uniek te zijn. Je gaat niet bij mensen op bezoek om ze uit te schelden of te choqueren, maar je zult zien dat er heel graag mensen bij jou op bezoek komen om te worden uitgescholden en gechoqueerd. Je nodigt als ‘cultureel linkschmens’ immers ook Bert Brussen niet uit op de koffie, maar vind het wel heerlijk om hem op Geenstijl uit de bocht te zien vliegen.

Zo werkt dat.

Enfin. We zullen er met zijn allen voor moeten zorgen dat het betaalbaar blijft, maar een voorstelling op reis kost misschien wel meer geld dan een bijdrage in de reiskosten van 500 toeschouwers.

Maar het is vooral een oplossing voor het rampzalig slechte imago van de gesubsidieerde podiumkunsten. Kunst die bezoekers ontvangt in plaats van andersom is kunst die gerespecteerd wordt. Al die gemeenteraden weten vast wel raad met die wijk- en dorpsschouwburgen die nu een deel van hun hoogwaardige bespeling kwijtraken. Ik kan zo al een stuk of tien theaterdirecteuren bedenken die het gesubsidieerde toneel met graagte uit hun seizoensplanning zien vertrekken.

Het betekent vanzelfsprekend dat een groot deel van het cultuuraanbod zal worden geconcentreerd in de steden, en dan vooral in de Randstad. Het opent alleen ook een boel mogelijkheden voor initiatieven in de ‘provincie’, die daar een eigen publiek zullen vinden.

Er is maar één ding voor nodig: het CDA en de PvdA zullen van hun spreidingsideaal af moeten. Zij zullen moeten accepteren dat hoge kunst ook een ander publiek vereist. SP en Groenlinks zullen moeten toegeven dat hoge kunst geen middel is tot verheffing of emancipatie van het volk. Hoge kunst moet gewoon hoge kunst zijn, en overheid moet dat graag laten zien, omdat het een teken is van durf, lef en beschaving, en je het ook nog eens toeristisch en economisch rendabel kunt exploiteren. Als belastingontvangende overheid.

Alain de Botton

Mijn eerdere verhaal, gehouden voor de danswereld, zie ik onverwacht gereflecteerd in een radiopraatje van Alain de Botton op 28 januari. Hoerwel hij nog wel een stukje verder gaat. Hij stelt dat musea de kunst moeten brengen vanuit een duidelijke bekeerdrang, zoals de kerken hun kunst presenteren om beginselen van het christelijke geloof aan de mensen bij te brengen.

De Botton, zelf overtuigd atheist, haalt daarvoor ook Helgel aan,  en observeert een paar misstanden:

Modern museums typically lead us into galleries set out under headings such as “the 19th Century” or “the Northern Italian School”, which reflect the academic traditions in which their curators have been educated. However, this arrangement is no more responsive to the inner needs of museum goers than is, to readers, the scholarly division of literature into such categories as “the American Novel of the 19th Century” or “Elizabethan drama”.

Dit haalde ik eerder ook aan, dat kunstmusea teveel vanuit de kunsthistorische opleiding van de curatoren denken en te weinig vanuit hun basis: de liefde voor kunst, die op de bezoeker moet worden overgebracht.

If museums really were to be our new churches, then something like the National Gallery would be reorganised according to the underlying principles suggested by Christian art. The art wouldn’t need to change, just the way it was arranged and presented.

The challenge is to rewrite the agendas for our museums so that art can begin to serve the needs of psychology as effectively as, for centuries, it served those of theology. Curators should dare to reinvent their spaces so that they can be more than dead libraries for the creations of the past.

Het hele verhaal staat hier

Audio: Alain de Botton laat musea een les leren van kerken.

foto sanne peper

Dingen worden fascinerender wanneer je een jaar of 30 later op terugkijkt. Drie decennia maken het leven waar je ooit middenin stond historie, en dat overkomt mijn generatie (veertigers) nu met de tweede helft van de vorige eeuw. Vandaar het succes van Jonathan Frantzens meesterwerken Freedom en The Corrections, en vandaar het succes van een dvd-serie als Mad Men. Toneelgroep Oostpool uit Arnhem voegt daar nu een toneelvoorstelling aan toe die iedereen die daar van houdt, moet gaan zien.

Het is natuurlijk wel theater, en het budget van dit bescheiden gesubsidieerde gezelschap laat al te uitbundige detaillering in de vormgeving niet toe, maar regisseur Erik Whien is erin geslaagd om de sfeer perfect voelbaar te maken. Dan heb je niet meer dan een paar aardige attributen nodig. En een paar goede acteurs, natuurlijk. Hij heeft de beste: Maria Kraakman en Sanne den Hartogh.

Om met die laatste te beginnen: Den Hartogh is zo’n jongen die nonchalance uitstraalt, maar ondertussen loepzuiver speelt. Hij kan een kwinkslag plaatsen en daarna een diepe stilte laten vallen bij het publiek. Totaal wars van ijdeltuiterij heeft hij ook nog eens zijn uiterlijk mee. Met een flinke scheut brillcream in zijn haar verandert hij van een frisse polderjongen ogenblikkelijk in een van die jongens uit Happy Days of zelfs Het Kleine Huis op de Prairie, en dat zijn precies ook twee sferen waarlangs het verhaal glijdt.

Maria Kraakman, minstens de beste actrice van haar generatie, speelt een jonge vrouw die op zeker moment besluit om de wereld niet meer te snappen. Niet verwonderlijk, wanneer je beseft dat haar personage moest overleven in het Amerika van de jaren ’60 van de vorige eeuw. Kraakman heeft humor en onschuld in elke vezel van haar lijf, maar omdat ze daarbij werkelijk alles doorheeft wat er gebeurt heeft ze ook totale controle over de vloer, zelfs als haar personage die kwijtraakt. Zo slaat ze een mooie brug naar het publiek, opnieuw zonder ook maar een spoor van platte ijdelheid. Weergaloos.

Het stuk ‘Till the Fat Lady Sings’ is geïnspireerd op het werk van J.D. Salinger, bekend van het boek ‘Catcher in the Rye’ dat een hele generatie Nederlanders op de boekenlijst voor het eindexamen had staan. Whien en zijn dramaturg Casper Vandeputte (gezien de naam afkomstig uit het land waar deze theatrale boekenwurmen aan de bomen lijken te groeien) hebben de bewerking toegespitst op de benauwenis. Het idealisme van de ‘Beat Generation’ die ons rassengelijkheid en flower power bracht, had ook zo zijn nare kantjes. We zien die volop in het leven van de tot elkaar veroordeelde broer en zus die in ‘Till the Fat Lady Sings’ met elkaar opgescheept zitten: dan gaat het niet meer over dromen, maar over idealenterrorisme op de vierkante meter.

Fascinerend hoe Whien daarmee een heel literair oeuvre op een nieuwe manier betekenis weet te geven. Daar hebben ze in Amerika miljoenen voor nodig.

Geschreven voor het Cultureel Persbureau

Gezien: première op 29 januari in Huis Oostpool te Arnhem. Daar nog tot en met 5 februari. Aansluitend tournee. Informatie: www.oostpool.nl

In de Utrechtse thuishaven, een oud spoorgebouw op het NS/prorailterrein ten noorden van het Utrechtse Centraal Station vierde Aluin het laatste weekend van januari de twintigste verjaardag. Voor die herdenking was Harm Lambers uitgenodigd, directeur van het ook al grote kleine Utrechtse theater Kikker, omdat hij er vanaf het begin bij was geweest. Wat voor ingewijden wel het gemis deed voelen van voormalig cafébaas, nu restauranteigenaar Arnold Meulenbeld, in wiens café De Bastaard Aluin 1n 1991 debuteerde met een mooie bewerking van Henry James’ “Het Beest in de Jungle”. Maar Meulenbeld heeft zijn handen vol aan Deeg, zijn uitstekende biologische restaurant in het Utrechtse Museumkwartier. Geen aandelen, overigens, maar laatst nog gecheckt en het was top.

Terug naar de verjaardag: De Wraak van Ifigeneia mag als boek dan een boeketreeks lijken, als voorstelling is het een typische Aluin. Een klassiek thema, uitgewerkt met respect voor de ouden maar relativerend genoeg gebracht voor een (jong) Nederlands publiek dat wars is van dikdoenerij over goden en helden. Erik Snel schreef de tekst en liet het regisseren over aan LeidscheRijn promotor Daphne de Bruijn en dat levert een voorstelling op met cabareteske trekken, die meer het intellect prikkelt dan de ziel raakt. Niet erg, dat: Dennis Coenen speelt de mooi weer-spelende oorlogsveteraan Agamemnon die bij terugkeer uit de oorlog ontdekt dat zijn vrouw niet alleen vreemdgaat met de buurman, maar hem ook nog eens hard wil straffen voor het offer dat hij bij het begin van de oorlog moest brengen: hun eigen dochtertje Ifigeneia.

De geschiedenis is Klassiek Grieks, als een pauzenummer tussen Homerus beschrijving van de verwoesting van Troje en het bloedbesmeurde verhaal van Orestes, de zoon die weer wraak gaat nemen voor de moord van zijn moeder op Agamemnon. Niet dat Erik Snel zo arrogant is om met De Wraak van Ifigeneia een nieuwe tragedie toe te voegen aan het imposante repertoire dat de Grieken ons 2500 jaar geleden nalieten. Hij speelt alleen met de gedachte hoe dat moment tussen thuiskomst en moord eigenlijk zou zijn. Welnu: de bijfiguren blijken bijfiguren en de moordlustige echtelieden standvastig in hun doodsdrift. Dat biedt ze wel de mogelijkheid om nu eens goed uit te leggen waarom ze doen wat zxe deden en gaan doen, en vooral Agamemnon krijgt in een mooie monoloog de kans om te vertellen hoe hij moest doen wat een man moest doen.

Dat het stuk eigenlijk een andere titel had moeten hebben, ontdek je in de laatste seconden. De Wraak van ifigeneia moet eigenlijk ‘Ifigeneia moet dood’ heten. Ga maar kijken, vanaf september 2011, waarom.

Gezien: De wraak van Ifigeneia door Theatergroep Aluin op 28 januari 2011. reprisetournee vanaf september 2011. Inlichtingen: www.aluin.nl

Verschenen op de site van het Cultureel Persbureau

Howard Hodgkin: Home, home on the range

Ik ben pas naar Museum de Pont geweest. In Tilburg. Wie er nog niet was moet er absoluut heen, want het is een prachtig museum. Een gebouw dat je gelukkig maakt, zoals het Musee d’Orsay in Parijs je gelukkig kan maken, of Kröller Müller op de Veluwe. Of het Mirómuseum in Barcelona.

In die gebouwen heerst de bezige sereniteit van mensen die kijken en nadenken over wat ze zien. Mindfullness op zijn best en in de beste gevallen is wat er in die dwaalzalen staat of aan de muur hangt ook nog uiterst aangenaam om te zien. Zelfs als het verontrustend is. Wil je weten wat er precies hangt, en vooral: wat je ervan moet vinden, gaat het mis. In museum de Pont in Tilburg ging het dus mis.

Sommigen onder u zullen bij mijn vorige zin de wenkbrauwen hebben gefronst. Zei ik daar: ‘Wil je weten wat je ervan moet vinden’? Ja. Ik zei: ‘Wil je weten wat je ervan moet vinden.’ Die zin vinden veel van mijn kennissen in de kunstwereld onzegbaar. Wanneer je kunst tentoonstelt ga je mensen niet vertellen wat ze ervan moeten vinden. Dat is bevoogdend en daarmee stel je je heel arrogant op tussen de kunstenaar en zijn publiek. De kijker is mans genoeg om zelf te bepalen wat hij van iets moet vinden. Sterker nog: om die beleving is het hele museum opgezet. En trouwens: je hoeft helemaal niets te vinden, zolang je maar indrukken opdoet. Zegt het museum. Onderga de kunst. Zegt de ingevoerde, die ooit ook begonnen is als naar duiding zoekende beginneling.

Velen hebben zich al druk gemaakt om het bordje ‘Zonder Titel’, ergens aan een muur in de buurt van het kunstwerk. ‘Zonder Titel’ is een titel op zich geworden in de kunst van de twintigste eeuw. Een kunstenaar schept vorm, kleur, compositie en wil daar verder geen naam op zetten. Dat is een goed recht van de kunstenaar. In het ideale geval loopt een kijker langs het kunstwerk, merkt het op en krijgt er een gevoel bij. Worden er een paar nieuwe verbindingen gelegd tussen neuronen die tien jaar later leiden tot een briljante opmerking op een feestje waardoor de kiem wordt gelegd voor een desastreus huwelijk waaruit een briljante componist geboren wordt die op zijn negende helaas onder een auto komt en sterft.

Het ergerlijke aan dat ‘Zonder Titel’ is niet het feit dat niemand er een titel aan wil geven, maar het feit dat het er op een kaartje bij staat: Zonder Titel, acrylverf op karton, 1975. Toch een titel, dus, want waarom moet die informatie er dan wel bij? Zonder titel is zonder titel, zou je zeggen. Dat briefje hangt er voor de bezoeker op zoek naar duiding en biedt de bezoeker op zoek naar duiding niets. Dat leidt tot irritatie en frustratie en uiteindelijk tot Halbe Zijlstra.

In Tilburg was er dus iets anders aan de hand. Howard Hodgkin, wiens werk er werd getoond, heeft aan al zijn werk titels gegeven. En niet zulke kleintjes ook. Joekels van titels, ontleend aan Amerikaanse of Engelse volksliedjes, of gewoon een tijd en een plaats. Maar, zei de tentoonsteller in het begeleidende boekje: die titels slaan eigenlijk nergens op. Ze zijn een extra gedachte bij het werk, die u mee mag laten wegen in uw gedachten over het werk. Ze zeggen niets, maar zijn veelzeggend, mystificeerde het museum verder. Daarom stonden die titels ook heel klein op briefjes an de muur in de buurt van de vaak megagrote schilderijen.

Zoiets leidt dus tot irritatie en frustratie en uiteindelijk tot Halbe Zijlstra.

Howard Hodgkin schilderde grote doeken en gaf daar grote titels aan. Waarom die titels niet ook groot bij die doeken? Stel je voor dat je bij de schilder in zijn atelier bent op het moment van maken. Dan fluistert hij die titel niet voor zich uit net als je op de wc zit, maar vertelt hij hem aan je, terwijl je kijkt. Die ervaring wil ik als kijker in een museum ook hebben. Daar wil ik geen briefje met slecht geschreven uitleg en een in puntgrootte 12 geprinte titel. Daarmee gaat het museum namelijk tussen mij en de kunstenaar in staan, en ik ging nou juist ook naar het museum voor een ervaring van geestelijke of spirituele nabijheid tussen mij en die kunstenaar.

Het museum, of laat ik maar zeggen, de musea, staan niet alleen in hun weigering om de argeloze bezoeker echt ter wille te zijn. Zij worden daarin bijgestaan door een heel leger dramaturgen, muziekwetenschappers en nieuwe media-mensen die van het kennisverschil tussen henzelf en de toeschouwer leven. Zij zouden iedere dag moeten werken om dat kennisverschil te overbruggen, maar dat doen ze dus niet, geholpen door PR-medewerkers die niet dom willen lijken. En ik deel dus ook een forse bekeuring uit aan mijn collega’s, de kunstjournalisten, die hun streven naar erkenning precies op de verkeerde doelgroep richten, namelijk de sector waarover zij aan hun lezers en kijkers moeten vertellen. Zeker de freelancers zijn kwetsbaar. Zij hebben even weinig contact met de lezer, maar moeten ook nog eens iedere dag overleven in een kunstvijandig milieu, namelijk de krant of de omroep. Het is dus logisch dat zij steun zoeken bij de enige mensen die wel wat om hun werk geven, en dat zijn dus de brengers en verkopers van kunst.

Dit gaat allemaal ten koste van de duiding. De argeloze bezoeker weet niet meer wat hij moet vinden, en wordt zelfs dom gevonden als hij daarnaar vraagt. ‘Je weet toch zelf wel wat je ervan moet vinden?’, is het antwoord in het beste geval, en daarmee is de vrager gediskwalificeerd.

Dat leidt tot irritatie en frustratie en uiteindelijk tot Halbe Zijlstra.

Laat iedereen alsjeblieft weer zijn best gaan doen om domme vragen te stellen en die ook even liefdevol te beantwoorden. Ik heb een Cultureel Persbureau opgericht om dat weer voor elkaar te krijgen. Laten we de harde buitenwereld nu niet buitensluiten en ons terugtrekken in de negentiende-eeuwse salons met onze geldschieters, maar laten we gaan uitleggen wat we doen. We mogen in Nederland inmiddels alles zeggen wat willen. Laten we nu een klimaat scheppen waarin we ook alles mogen vragen.

Image via Wikipedia

Den Haag is best ingewikkeld voor wie er niet dagelijks komt. Ik was er vorige week maandag, als toeschouwer bij de behandeling van de cultuur- en mediabegroting en het heeft mij tot nu gekost om volledig te begrijpen wat er aan de hand is. Voor dat inzicht was het van essentieel belang om er live bij aanwezig te zijn. Om een sociaal systeem als de Tweede Kamer te snappen moet je namelijk niet alleen luisteren naar wat er gezegd wordt, en zien wie er aan het woord is, veel belangrijker zijn de ‘luistershots’: de lichaamstaal en handelingen van hen die niet aan het woord zijn.

Wie bijvoorbeeld opvallend weinig aan het woord was, en dus voor de thuisblijvers ook nauwelijks in beeld, was Martin Bosma, partij-ideoloog en cultuurwoordvoerder van de PVV. Hij leunde vaak achterover, grijnsde veel en zijn enige interrupties waren opmerkingen over drie gemeenteraden (steeds een waarin respectievelijk de PvdA, D66 of Groenlinks de cultuurwethouder leverde) die tot zwaardere cultuurbezuinigingen dan het kabinet hadden besloten. Doel van deze handelingen was opnieuw het framen van de discussie en het afleiden van het werkelijke punt: het raadsel van het waarom van de kunst- en mediabezuiniging.

Immers, naarmate staatstecretaris Halbe Zijlstra langer aan het woord was, werd ook duidelijker dat het hem niet begonnen is om een ingrijpende stelselwijziging. Althans, in essentie is het inhoudelijke verschil met het beleid van voorgaande cultuurministers en staatssecretarissen op die portefeuille minimaal: dit kabinet wil meer nadruk op eigen verdiensten en wil kijken of er een nieuw mecenaatssysteem kan worden opgetuigd. Dat verschilt niet van het minderhedenaccent van Rick van der ploeg of de eductatieplannen van dat roemloze harpmeisje van D66, dat hem een paar jaar terug opvolgde. Inhoudelijk Cultuurbeleid is altijd beleid geweest op inhoudelijke marges en daarin verschilt het beleid van Halbe Zijlstra niet van de rest. Ook de inhoudelijke beleidswens om het systeem van ‘peer review’ eens onder de loep te nemen past daarin: de kunstwereld snapt dat best, en het is nuttig om te zien of dat transparanter kan.

Waarom dan de als ‘echte verbouwing’ en rigoureuze andere richting aangekondigde wetswijziging? Waarom die pas op de plaats van een jaar waarin op de lange termijn werkende kunstinstellingen als het Concertgebouworkest en De Nederlandse Opera niets mogen doen? Inhoudelijk is er geen reden voor, omdat Zijlstra inhoudelijk niets anders wil dan wat er in 2008 is afgesproken. Toen is er namelijk gekozen voor een basisinfrastructuur van voor het erfgoed en de maatschappij ‘onaantastbare’ waarden als het Rijksmuseum en het Nationale Ballet. En daar moet Zijlstra nu aan gaan knabbelen. Die basisinfrastructuur van die paar levensnoodzakelijke kunstinstellingen was immers in de wet vastgelegd, om na jaren van onzekerheid eindelijk rust en transparantie in het kunstbeleid te krijgen. Dat weer overhoop halen betekent een (overigens peperdure) procedure tot wetswijziging, waar ook nog eens veel extra ambtenaren voor nodig zijn. Immers, zonder een grondige verkleining van de wettelijk vastgelegde basisinfrastructuur kun je niet 200 miljoen euro bezuinigen: dan verdwijnt namelijk de kunstsector buiten die basisinfrastructuur helemaal. Dat gaf de staatssecretaris toe tijdens het debat.

Bij de begrotingsbehandeling, die maandag in Den Haag, kwam het dus niet tot een inhoudelijk debat, omdat het inhoudelijke debat feitelijk in één zin door de cultuurwoordvoerder van gedoogpartij PVV werd samengevat: ‘Wij vinden iedere cent die er aan cultuur wordt uitgegeven er één teveel.’ En daarmee was de kous af. Die 200 miljoen bezuiniging is al een compromis. Ook al kost die bezuiniging aan juridische procedures en extra ambtelijke inzet uiteindelijk meer overheidsgeld dan een veel kleinere ingreep, of zelfs een investering van enkele tientallen miljoenen. Over die gevolgen wil de PVV natuurlijk niet nadenken, en dankzij het gedoogakkoord op hoofdlijnen hóéft de PVV daar ook niet over na te denken. Wanneer de cultuurbezuiniging door de eigen ambitie verwordt tot de Betuwelijn van het huidige kabinet, kan de PVV vanaf de zijlijn dan gewoon blijven roepen dat die Haagse lui er niets van bakken.

Blijft over dat ook de PVV af moet van de door Wilders en Bosma gemunte term ‘Linkse Hobby’. Tijdens het debat begon Bosma daar al mee door een aantal ‘Linkse Vijanden van de PVV’ te dagen om uit te komen leggen waar de PVV de kunstsubsidies ooit links had genoemd. Dat dat in op pagina 52 van het eigen verkiezingsprogramma was, maakte het even tot een pijnlijk moment, maar meer ook niet. De rest van de aanwezigen nam het al niet meer serieus, maar zou dat wel moeten doen.

De Provinciale Staten-verkiezingen staan voor de deur, en nu er in alle provincies gewonnen moet gaan worden door VVD en PVV, is het wegzetten van het cultuurminnende bevolkingsdeel als links en ‘grachtengordel’ strategisch helemaal niet handig. De komende tijd zal het spindocteren van Bosma c.s. dan ook daarop gericht zijn: het zo snel mogelijk doen vergeten van de term ‘linkse hobby’. Ik ben benieuwd naar wat de partij daarvoor in de plaats gaat zetten.

En toch moet een psycholoog me nog eens vertellen waar die kunsthaat van de PVV vandaan komt. In alle andere landen waar populistische, nationalistische bewegingen opkomen is cultuur de speerpunt van hun beleid, niet datgene waar de punt op is gericht. Voor het beschermen van de volksstaat tegen vreemde invloeden is immers een sterke eigen cultuurwereld van levensbelang? We zullen zien hoe lang de PVV blijft afwijken van die norm. Dat is dan wel weer  een norm waar ieder vrijdenkend mens zich met hand en tand zal moeten blijven verzetten.

Foto Lucas Brouwer

Vliegende verpleegsters. Daar kijken we niet meer van op. We hebben allemaal Mary Poppins gezien. Dat ze bij Vis a Vis, bij het strand van Almere, in plaats van onzichtbare touwtjes een vijftig meter hoge bouwkraan inzetten voor zo’n speciale opkomst is dan spectaculair en leuk, maar meer ook niet. Kwestie van geld en middelen. De volgende show heeft wel weer een ander ‘ooh en aah’-ding om hier overheen te gaan. Niets heeft meer te lijden onder inflatie dan spektakel.

Silo8, de nieuwste voorstelling van Vis a Vis, is een doorslaand succes. Iedere avond zit de ruim 900 plaatsen tellende overdekte tribune vol en dat al sinds ze in mei begonnen. Woensdag 11 augustus startte de tweede succesrun, en alles wijst erop dat ze tot ver in september uitverkocht zullen draaien. En terecht, want Vis a Vis heeft dus iets aan het spektakel toegevoegd dat die andere vliegshow van Mary Poppins mist: fantasie en hartstocht.

De voorstelling vertelt het horrorverhaal van de bejaardenzorg in de nabije toekomst, die tijd dat één verpleegsters met haar Segway gemakkelijk twee provincies kan bedienen en de zorgminuut plaats heeft gemaakt voor de zorgseconde. We volgen een stel bejaarden dat in die maalstroom wordt opgeslokt, maar uiteindelijk overwint, al overleeft niet iedereen de nachtmerrie. Het verhaal zit vol met slapstick, die varieert van dolkomisch tot bestwelzwart, en dat is al aardig om mee te maken. Alleen kenden we dat al van Vis a Vis, en vonden we dat de laatste twee producties een beetje sleets worden.

Maar dan gebeurt er dus iets: het gezelschap met 20 jaar ervaring in volks spektakel overstijgt zichzelf door het verhaal het verhaal te laten en vol uit te pakken met droomscènes. Uit het niets komen Surinaamse drumbands op, wordt er gedanst en verlaat de logica ijlings het theater, net als dat ooit gebeurde bij de hoogtepunten van Vis a Vis’ inmiddels overleden grotere broer: Dogtroep.

Zo uitpakken, en zo kiezen voor mooi, voor swingend en zo de boodschap even de boodschap laten: dan ben je dus theater aan het maken op het niveau waarop het thuishoort. Of dat ligt aan het Zwitserse script, dat aan deze voorstelling ten grondslag lag, of aan de inbreng van regisseur Ivar van Urk, is niet meer te achterhalen.

Feit blijft dat de combinatie van ingrediënten een maaltijd oplevert die in een toprestaurant niet zou misstaan.

Gezien: 11 augustus 2010. inlichtingen: www.silo8.nl

PS: Silo8-regisseur Ivar van Urk was ooit samen met de regisseur van de huidige Amsterdamse Bos-voorstelling Jeroen van den Berg leider en oprichter van theatergroep Het Oranjehotel, dat van 1990 tot 2003 heeft bestaan. Voor wie er een essaytje aan wil wijden.